Άγνοια ή μεθόδευση;

Του Νίκου Πέτρου

Μέσα στο νοσηρό και απαξιωτικό των πάντων κλίμα του ονομαζόμενου «σκανδάλου του Βατοπεδίου» το ΥΠΕΧΩΔΕ θεσμοθετεί, στις 9/10/2008, με Κοινή Υπουργική Απόφαση (ΚΥΑ) το Εθνικό Πάρκο Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης που περιλαμβάνει και τις επίμαχες περιοχές της Βιστωνίδας. Εκτός από τη Βιστωνίδα στο Πάρκο, που έχει έκταση 727.000 στρέμματα, περιλαμβάνονται η λίμνη Ισμαρίδα και οι θρακικές λιμνοθάλασσες αλλά και οι υγρότοποι του Νέστου.

Η παρέμβαση αυτή προβλήθηκε έντονα στα ΜΜΕ ως «...κίνηση-ματ της κυβέρνησης ... που θα θωρακίσει τον περιβαλλοντικό και τον δημόσιο χαρακτήρα των εκτάσεων (της Βιστωνίδας) ... αυξάνοντας έως σε απόλυτο (!) βαθμό την προστασία των υγροτόπων διεθνούς σημασίας...» Σύμφωνα με τις δηλώσεις του ΥΠΕΧΩΔΕ «...για το περιεχόμενο της υπουργικής απόφασης που υπογράφηκε χθες έχει προηγηθεί ευρεία διαβούλευση με την τοπική κοινωνία...» ενώ «...σκοπός (της ΚΥΑ) είναι η αποτελεσματική προστασία, η διατήρηση και η διαχείριση της φύσης και του τοπίου ως φυσικής κληρονομιάς και πολύτιμου εθνικού πόρου στα χερσαία και υδάτινα τμήματα των υγροτόπων και της ευρύτερης περιοχής τους...».

Τα πράγματα όμως δεν είναι ακριβώς έτσι. Η νέα ΚΥΑ (σημειώστε ότι η προηγούμενη υπουργική απόφαση είχε λήξει το 1999, οπότε έκτοτε, με ευθύνη του ΥΠΕΧΩΔΕ, η προστασία των περιοχών αυτών ήταν ...στον αέρα) δεν δίνει προτεραιότητα στις ανάγκες προστασίας, αντίθετα χωροθετεί δραστηριότητες που θα οδηγήσουν σε περιβαλλοντική υποβάθμιση.

Τα σημαντικότερα προβλήματα είναι δύο: Η Λιμνοθάλασσα Βάσοβα και η περιοχή της πρώην «Φωνής της Αμερικής».
Η χερσαία περιοχή της Βάσοβας (μέρος της οποίας είχε χαρακτηριστεί ήδη Βιομηχανική Ζώνη από το 1980) εξαιρείται από το καθεστώς προστασίας (εντάσσεται στη ζώνη Δ) γεγονός που επιτρέπει την επέκταση των μονάδων δεξαμενών υγρών καυσίμων που υπάρχουν εκεί.
Ο χώρος που φιλοξενούσε τη «Φωνή της Αμερικής», μια παραθαλάσσια έκταση 8.000 στρεμμάτων στο ανατολικό τμήμα του Δέλτα του Νέστου, μετά από την απομάκρυνση της αμερικάνικης βάσης παραχωρήθηκε στην Κτηματική Εταιρία του Δημοσίου. Λόγω της περιορισμένης πρόσβασης και της ήπιας, ως τώρα, χρήσης η έκταση αυτή είναι ένα από τα λιγότερο επηρεασμένα τμήματα του Δέλτα και σημαντικό καταφύγιο άγριας ζωής, ιδιαίτερα των τσακαλιών που έχουν εκεί τον μεγαλύτερο πληθυσμό της χώρας σύμφωνα με στοιχεία του WWF Ελλάς. Με αιτιολογία το «ιδιοκτησιακό καθεστώς» και την παρουσία κτισμάτων στον χώρο η περιοχή αυτή δεν εντάσσεται στη ζώνη υψηλής προστασίας, της οποίας αποτελεί φυσική συνέχεια, αλλά εξαιρείται και το πεδίο μένει ελεύθερο για κάθε είδους «αναπτυξιακή» δραστηριότητα (οι συζητήσεις σε επίπεδο τοπικών φορέων αναφέρουν ξενοδοχεία, συνεδριακό κέντρο, ακόμα και γήπεδο γκολφ).

Η οργισμένη απάντηση του ΥΠΕΧΩΔΕ στην κριτική των περιβαλλοντικών οργανώσεων και κομμάτων της αντιπολίτευσης αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στο φιλόδοξο σχέδιο της δημιουργίας στο χώρο της «Φωνής της Αμερικής» Περιβαλλοντικού Κέντρου Συνεργασίας και Αναφοράς των Προστατευόμενων Περιοχών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που θα υποστηρίζεται από μικρές(!) τουριστικές και αθλητικές εγκαταστάσεις. Όσο για τη σημασία της περιοχής για την άγρια ζωή και την παρουσία του μεγαλύτερου αριθμού τσακαλιών στην Ελλάδα η ανακοίνωση επισημαίνει ότι «...στη Διεύθυνση Περιβαλλοντικού Σχεδιασμού του ΥΠΕΧΩΔΕ και στον Φορέα Διαχείρισης του Πάρκου δεν υπάρχουν σχετικά στοιχεία(!)».

Καίριο θέμα επίσης είναι η συνεχιζόμενη τακτική του ΥΠΕΧΩΔΕ να θεσμοθετεί τα Εθνικά Πάρκα με ΚΥΑ και όχι με Προεδρικά Διατάγματα (ΠΔ), όπως ρητά προέβλεπε ο νόμος 1650/86 για το περιβάλλον (άρθρο 21). Σύμφωνα με το νόμο αυτόν η οριοθέτηση και ρύθμιση χρήσεων των προστατευόμενων περιοχών θα μπορούσε να γίνει κατ' αρχήν και μέχρις ότου εκδοθεί ΠΔ, με ΚΥΑ διετούς διάρκειας, με δυνατότητα εξάμηνης ή ετήσιας παράτασης σε εξαιρετικές περιπτώσεις. Το ΥΠΕΧΩΔΕ καθυστέρησε συστηματικά τη σύνταξη και υπογραφή των ΠΔ για τις περισσότερες σημαντικές περιοχές της χώρας και με τον νόμο 2742/1999 (που τροποποίησε άρθρα του 1650/86 και εισήγε το θεσμό των Φορέων Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών) παγίωσε την έκδοση ΚΥΑ για τη θεσμοθέτηση προστασίας. Οι ΚΥΑ φυσικά είναι πολύ πιο «ευέλικτες», συνήθως δεν θίγουν προυπάρχουσες δραστηριότητες και αφήνουν «παράθυρα» και δυνατότητες τροποποίησης, σε αντίθεση με την μεγαλύτερη αυστηρότητα των ΠΔ.
Παράδειγμα η ΚΥΑ που θεσμοθετεί το Εθνικό Πάρκο Αξιού-Λουδία-Αλιάκμονα (περιλαμβάνει τους υγρότοπους των ποταμών Αξιού, Λουδία, Αλιάκμονα και Γαλλικού, την Αλυκή Κίτρους και τη Λιμνοθάλασσα Καλοχωρίου) και υπογράφηκε την 1/12/2008 (εκκρεμούσε από το 2005). Σύμφωνα με αυτήν διατηρείται το καθεστώς απόληψης φερτών υλικών, ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η περιοχή, ακόμα και στην Β ζώνη. Επιπλέον, στην περιφερειακή ζώνη του πάρκου, η ΚΥΑ δίνει τη δυνατότητα μεταλλευτικών και λατομικών δραστηριοτήτων, με σκοπό «την αξιοποίηση κοιτασμάτων μεγάλης οικονομικής σημασίας», ενώ εξαιρούνται από την υποχρέωση υποβολής νέων περιβαλλοντικών όρων οι δραστηριότητες των οποίων οι άδειες εγκρίθηκαν την τελευταία πενταετία (για εκείνες που βρίσκονται εντός των ζωνών προστασίας και την περιφερειακή ζώνη, οι άδειες θα πρέπει να ανανεώνονται κάθε τέσσερα χρόνια).

Πέρα από τους κινδύνους για την ουσιαστική προστασία των περιοχών αυτών που εγκυμονούν οι ΚΥΑ, διαφαίνεται ένα ακόμα μεγαλύτερο πρόβλημα.

Ο Σύλλογος Προστασίας Περιβάλλοντος Ιωαννίνων είχε προσφύγει στο Συμβούλιο της Επικρατείας ζητώντας ακύρωση της ΚΥΑ 22943/2003 περί χαρακτηρισμού της χερσαίας και λιμναίας περιοχής της Λίμνης Παμβώτιδας ως περιοχής οικοανάπτυξης. Η συγκεκριμένη απόφαση στερούσε την προστατευόμενη περιοχή της Παμβώτιδας από μια έκταση 5.000 στρεμμάτων προς την περιοχή του Μιτσικελίου και είχε προκαλέσει έντονες αντιδράσεις τοπικών οργανώσεων και φορέων.

Το ΣτΕ έκανε δεκτή την προσφυγή και, με την απόφαση 3595/2007, ακύρωσε την ΚΥΑ με το σκεπτικό ότι οι Κοινές Υπουργικές Αποφάσεις δεν είναι επαρκείς για το χαρακτηρισμό μιας περιοχής ως προστατευόμενης. Το ΣτΕ τονίζει ότι κάτι τέτοιο μπορεί να γίνει μόνο με την έκδοση Προεδρικού Διατάγματος κατόπιν εκπόνησης Ειδικής Περιβαλλοντικής Μελέτης.

Αυτή τη στιγμή εκκρεμεί στο ΣτΕ προσφυγή των κυνηγετικών οργανώσεων κατά της ΚΥΑ που οριοθετεί τις προστατευόμενες περιοχές στο Δέλτα του Έβρου, διότι περιορίζεται η έκταση που επιτρέπεται το κυνήγι. Η προσφυγή αυτή θα εκδικαστεί τον ερχόμενο Φεβρουάριο. Με βάση το δεδικασμένο, εικάζεται ότι το ΣτΕ θα ακυρώσει την ΚΥΑ, όχι επί της ουσίας (για το αν, δηλαδή, θα πρέπει ή όχι να απαγορεύεται το κυνήγι σε κάποιες θέσεις) αλλά επί της αρχής (διότι η ΚΥΑ, ως ήσσονος ισχύος νομοθέτημα δεν επαρκεί για τη θεσμοθέτηση της προστασίας και χρειάζεται ΠΔ).

Αν η πρόβλεψη αυτή επαληθευτεί, το καθεστώς προστασίας κάποιων περιοχών που έχουν θεσμοθετηθεί, όπως η Λίμνη Κερκίνη, ή πρόκειται να θεσμοθετηθούν (Κοτύχι-Δάσος Στροφιλιάς, Δέλτα Καλαμά κ.ά.) με ΚΥΑ βρίσκεται μετέωρο.
Το ερώτημα είναι αν το ΥΠΕΧΩΔΕ αγνοεί το πρόβλημα, ή αν σκόπιμα διαιωνίζει μια ασαφή κατάσταση που θέτει σε κίνδυνο ότι πολυτιμότερο διαθέτει ακόμα η ελληνική φύση